Καθημερινές εμπειρίες που βοηθούν το παιδί να αναπτύξει εμπιστοσύνη στις δυνατότητές του

Συχνά μιλάμε για την αυτοπεποίθηση σαν να πρόκειται για ένα σταθερό χαρακτηριστικό που κάποια παιδιά διαθέτουν περισσότερο και κάποια λιγότερο. Στην πραγματικότητα, η εικόνα που διαμορφώνει το παιδί για τις δυνατότητές του επηρεάζεται σημαντικά από τις εμπειρίες του και από τον τρόπο με τον οποίο μαθαίνει να αντιμετωπίζει τις δυσκολίες, τα λάθη και τις προκλήσεις της καθημερινότητας. Μέσα από αυτές τις εμπειρίες αναπτύσσεται σταδιακά η αίσθηση ότι μπορεί να προσπαθεί, να βρίσκει λύσεις και να ανταποκρίνεται σε όσα συναντά.

Όταν ένα παιδί δεν πιστεύει αρκετά στις δυνατότητές του, αρχίζει να αποφεύγει την προσπάθεια. Δεν παίρνει εύκολα πρωτοβουλίες, φοβάται μήπως κάνει λάθος ή τα παρατάει γρήγορα όταν κάτι το δυσκολεύει.

Αυτό μπορεί να γίνει ένας φαύλος κύκλος: δεν προσπαθεί → δεν έχει την ευκαιρία να τα καταφέρει → πιστεύει ακόμη περισσότερο ότι δεν μπορεί. Με τον καιρό, αυτό μπορεί να επηρεάσει και τον τρόπο με τον οποίο βλέπει τον εαυτό του και τις ικανότητές του.

Γι’ αυτό έχει σημασία να δίνουμε στα παιδιά χώρο να δοκιμάζουν και να αναλαμβάνουν πράγματα που μπορούν να κάνουν, αλλά και να είμαστε δίπλα τους με τρόπο που ενισχύει την προσπάθειά τους. Οι μικρές επιτυχίες της καθημερινότητας, όταν συνοδεύονται από μια υποστηρικτική ανταπόκριση του γονέα, βοηθούν το παιδί να αποκτήσει σταδιακά την εμπειρία ότι μπορεί να τα καταφέρει.

Η εμπιστοσύνη στις δυνατότητές του χτίζεται σταδιακά όταν ένα παιδί έχει την ευκαιρία να δοκιμάσει κάτι μόνο του, να δυσκολευτεί, να κάνει ένα λάθος, να ζητήσει βοήθεια και να αναζητήσει μια λύση. Δεν χρειάζεται να τα καταφέρνει πάντα. Χρειάζεται να βιώνει ότι μπορεί να συμμετέχει ενεργά, να προσπαθεί και να επανέρχεται όταν κάτι δεν πηγαίνει όπως θα ήθελε.

Γι’ αυτό και πολλές από τις σημαντικότερες ευκαιρίες για την ανάπτυξη της εμπιστοσύνης στις δυνατότητές του δεν βρίσκονται σε οργανωμένες δραστηριότητες, αλλά στις μικρές στιγμές της καθημερινότητας, όπως και στην αλληλεπίδραση με τους γονείς.

Τι μπορούν να κάνουν οι γονείς για να ενισχύσουν την εμπιστοσύνη του παιδιού στις δυνατότητές του:

Δεν αρκεί να λέμε σε ένα παιδί ότι είναι ικανό. Χρειάζεται να του προσφέρουμε εμπειρίες τόσο μέσα από τη σχέση όσο και από την καθημερινότητα, που θα το βοηθήσουν να το πιστέψει και το ίδιο.

Η εμπιστοσύνη στις δυνατότητές του ξεκινά από τη σχέση με τον γονέα:

Αποδοχή

Ένα παιδί χρειάζεται να νιώθει ότι είναι αποδεκτό όχι μόνο όταν τα καταφέρνει, συνεργάζεται ή κάνει αυτό που περιμένουμε από εκείνο. Η αποδοχή του γονέα αποτελεί σημαντικό μέρος του τρόπου με τον οποίο το παιδί μαθαίνει να βλέπει τον εαυτό του.

Όταν ένα παιδί βιώνει ότι ο γονιός του το αγαπά και το αποδέχεται ακόμη και όταν δυσκολεύεται, κάνει λάθος ή απογοητεύεται, δεν χρειάζεται κάθε φορά να αποδεικνύει την αξία του. Μπορεί να δοκιμάσει, να αποτύχει και να ξαναπροσπαθήσει χωρίς να νιώθει ότι ένα λάθος λέει κάτι για το ποιο είναι.

Η αποδοχή, όμως, δεν σημαίνει ότι όλα επιτρέπονται. Μπορούμε να βάζουμε όρια στη συμπεριφορά και ταυτόχρονα να δείχνουμε στο παιδί ότι παραμένει αποδεκτό.

Στην καθημερινότητα αυτό μπορεί να φαίνεται σε πολύ απλά πράγματα:

• Να ξεχωρίζουμε το παιδί από τη συμπεριφορά του: ‘‘Δεν επιτρέπεται αυτή η συμπεριφορά (εξηγούμε τη συμπεριφορά)’’ αντί για ‘‘Είσαι κακό/άτακτο παιδί’’.

• Να δίνουμε συγκεκριμένη ανατροφοδότηση για αυτό που έκανε το παιδί, αντί να το αξιολογούμε συνολικά: ‘‘Είδα ότι επέμεινες παρόλο που δυσκολεύτηκες’’ αντί για ‘‘Είσαι ο καλύτερος’’.

• Να αποφεύγουμε τις συγκρίσεις με άλλα παιδιά ή τα αδέλφια, ιδιαίτερα όταν αφορούν ικανότητες, επίδοση ή συμπεριφορά. Συχνά ακούω τη φράση από γονείς: ‘‘Κοίτα η Γιωργία πόσο καλά… π.χ. κάθεται στην καρέκλα της’’.

• Όταν το παιδί κάνει ένα λάθος, να μην σπεύδουμε να το διορθώσουμε ή να του δείξουμε την απογοήτευσή μας. Μπορούμε να πούμε: ‘‘Δεν έγινε όπως το ήθελες. Θες να δούμε τι μπορείς να κάνεις διαφορετικά;’’. Επίσης, κάποιες φορές και ανάλογα με την περίσταση, μπορούμε να μην πούμε τίποτα, αν το παιδί δεν ζητήσει βοήθεια.

• Να δείχνουμε ενδιαφέρον και για όσα δεν έχουν σχέση με την επίδοση: να ακούμε μια ιστορία του, να παρατηρούμε κάτι που δημιούργησε, να συζητάμε μαζί του για όσα σκέφτεται ή αισθάνεται.

• Να αποφεύγουμε μηνύματα που συνδέουν την αποδοχή μας με την επιτυχία: ‘‘Αν διαβάσεις, θα είμαι περήφανη για σένα’’. Το παιδί χρειάζεται να γνωρίζει ότι η αποδοχή και η αγάπη του γονέα δεν εξαρτώνται από την επίδοσή του.

Ένα παιδί δεν χρειάζεται να ακούει συνεχώς ότι είναι ικανό για να αναπτύξει εμπιστοσύνη στον εαυτό του. Χρειάζεται να μεγαλώνει σε μια σχέση όπου μπορεί να είναι και ικανό και αδύναμο, να πετυχαίνει και να αποτυγχάνει, να προσπαθεί και να χρειάζεται βοήθεια, χωρίς να αισθάνεται ότι χάνει την αξία του όταν κάτι δεν του βγαίνει.

Δεξιότητες που μπορούν να βοηθήσουν ένα παιδί να ενισχύσει την εμπιστοσύνη στις δυνατότητές του

Ευκαιρίες να κάνει το πρώτο βήμα στην επικοινωνία

Οι κοινωνικές δεξιότητες δεν αναπτύσσονται μόνο μέσα από οδηγίες. Χρειάζονται ευκαιρίες για εξάσκηση, παρατήρηση, αλληλεπίδραση και σταδιακή ανάληψη πρωτοβουλιών.

Για ένα παιδί, αυτό μπορεί να είναι ένας απλός χαιρετισμός. Για κάποιο άλλο, μπορεί να είναι να συστηθεί, να κάνει μια ερώτηση, να ζητήσει να συμμετάσχει σε ένα παιχνίδι ή να απευθυνθεί σε έναν ενήλικα όταν χρειάζεται κάτι.

Μπορείτε να το ενθαρρύνετε να:

• Παραγγείλει μόνο του στην ταβέρνα ή στην καφετέρια αυτό που επιθυμεί.

• Χαιρετήσει έναν γείτονα ή έναν γνωστό ακολουθώντας το δικό σας πρότυπο και όχι απαραίτητα την οδηγία: ‘‘Δεν θα χαιρετήσεις τη Μαρία; Είναι ευγενικό να χαιρετάμε’’, όπου μπορεί να φέρει σε αμηχανία το παιδί τη στιγμή εκείνη. Μπορείτε να μεταφέρετε ένα μήνυμα αξιών σε έναν ουδέτερο χρόνο, όπως ‘‘Μου αρέσει όταν δω στον δρόμο έναν γνωστό να με χαιρετήσει, το θεωρώ ευγενικό’’. Έτσι επηρεάζεται την συμπεριφορά του παιδιού μέσα από τις αξίες σας και όχι μέσα από μια οδηγία που πρέπει να ακολιυθήσει.

• Ζητήσει από ένα άλλο παιδί να παίξουν μαζί στην παιδική χαρά.

Δώστε του χώρο να γίνει πιο αυτόνομο

Η αυτονομία σημαίνει να αναλαμβάνει, σταδιακά και ανάλογα με την ηλικία του, ευθύνες που είναι σε θέση να διαχειριστεί.

Όταν ένα παιδί διαπιστώνει ότι μπορεί να φροντίσει κάποια πράγματα χωρίς τη συνεχή παρέμβαση του ενήλικα, ενισχύεται η αίσθηση επάρκειας και εμπιστοσύνης στις δυνατότητές του.

Στα μικρότερα παιδιά αυτό μπορεί να σημαίνει να:

• Φορούν και να βγάζουν το μπουφάν τους ή να βάζουν τα παπούτσια τους μόνα τους.

• Πλένουν και να σκουπίζουν τα χέρια τους.

• Βάζουν τα ρούχα τους στο καλάθι για τα άπλυτα.

• Βοηθούν να στρωθεί ή να μαζευτεί το τραπέζι.

• Επιλέγουν ανάμεσα σε δύο κατάλληλες επιλογές, όπως ποια μπλούζα θέλουν να φορέσουν.

• Μεταφέρουν και να φροντίζουν κάποια προσωπικά τους αντικείμενα.

Στα μεγαλύτερα παιδιά μπορεί να σημαίνει να:

• Οργανώνουν τα προσωπικά τους πράγματα χωρίς συνεχή υπενθύμιση.

• Τακτοποιούν το δωμάτιο ή τον χώρο τους.

• Επιλέγουν και να προετοιμάζουν τα ρούχα που θα φορέσουν.

• Βοηθούν στην προετοιμασία ενός απλού γεύματος ή σνακ.

• Φροντίζουν ένα κατοικίδιο ή ένα φυτό, ανάλογα με την ηλικία τους.

• Κρατούν τα χρήματα που τους έχουν δοθεί και να μαθαίνουν σταδιακά να διαχειρίζονται ένα μικρό ποσό.

Η αναζήτηση βοήθειας είναι δεξιότητα

Για να ζητήσει βοήθεια, ένα παιδί χρειάζεται πρώτα να αναγνωρίσει ότι δυσκολεύεται, να καταλάβει τι ακριβώς χρειάζεται και στη συνέχεια να το εκφράσει με τρόπο που να μπορεί ο άλλος να το κατανοήσει. Πρόκειται για μια σημαντική δεξιότητα, που ενισχύει την ανάπτυξη της αυτονομίας και της συνεργασίας, τόσο στο σπίτι όσο και στο σχολείο.

Μπορείτε να το ενθαρρύνετε να:

• Λέει ‘‘Δεν ξέρω πώς να το κάνω, μπορείς να με βοηθήσεις;’’ αντί να εγκαταλείπει αμέσως.

• Ζητά διευκρίνιση όταν δεν έχει καταλάβει τι του ζητούν.

• Απευθύνεται σε έναν ενήλικα όταν κάτι το κάνει να αισθάνεται άβολα ή το ανησυχεί.

• Λέει σε ένα άλλο παιδί ‘‘Θέλω κι εγώ να παίξω’’ ή ‘‘Μπορείς να με βοηθήσεις;’’ όταν δυσκολεύεται να ενταχθεί σε ένα παιχνίδι.

• Εκφράζει με σαφήνεια το αίτημά του αντί να φωνάζει από μακριά ή να περιμένει να μαντέψει ο άλλος τι χρειάζεται.

Μπορούμε να εξασκούμε αυτή τη δεξιότητα και μέσα από απλές στιγμές της καθημερινότητας. Αν, για παράδειγμα, το παιδί σας φωνάζει από άλλο δωμάτιο επειδή χρειάζεται κάτι, αντί να απαντήσετε αμέσως, μπορείτε να του πείτε ‘‘Έλα να μου πεις τι χρειάζεσαι’’. Αν δυσκολεύεται με κάτι, μπορούμε επίσης να το βοηθήσουμε να βάλει σε λόγια αυτό που χρειάζεται: ‘‘Τι θα ήθελες να ζητήσεις; Βλέπω ότι χρειάζεσαι…’’. Με αυτόν τον τρόπο μαθαίνει σταδιακά να αναγνωρίζει τη δυσκολία του, να ζητά αυτό που χρειάζεται με σαφήνεια και να απευθύνεται σε κάποιον χωρίς να θεωρεί ότι το να χρειάζεται βοήθεια σημαίνει ότι δεν μπορεί.

Βοηθήστε το να διαχειριστεί τη ματαίωση

Η καθημερινότητα στο σπίτι, στο σχολείο, στην παιδική χαρά διαθέτει και στιγμές που δεν εξελίσσονται πάντα όπως θα ήθελε ένα παιδί. Μπορεί να χρειαστεί να περιμένει τη σειρά του, να χάσει σε ένα παιχνίδι, να κάνει ένα λάθος ή να μην πετύχει κάτι με την πρώτη προσπάθεια, να χρειαστεί να περιμένει κάτι το οποίο θέλει πολύ.

Η ικανότητα να διαχειρίζεται τη ματαίωση και να ρυθμίζει την αντίδρασή του όταν κάτι δεν εξελίσσεται όπως θα ήθελε αποτελεί μέρος της αυτορρύθμισης. Σύμφωνα με τη διεθνή βιβλιογραφία, η αυτορρύθμιση συνδέεται στενά με τη σχολική ετοιμότητα, τη μάθηση και την κοινωνική προσαρμογή.

Στόχος δεν είναι να μην απογοητεύεται. Στόχος είναι να αρχίσει να μαθαίνει ότι τα δύσκολα συναισθήματα είναι αποδεκτά, μπορούν να γίνουν ανεκτά και μετά από αυτά μπορούμε να συνεχίσουμε.

Μπορείτε να το βοηθήσετε:

• Παίζοντας παιχνίδια στα οποία χρειάζεται να περιμένει τη σειρά του.

• Αποφεύγοντας να αλλάζετε αμέσως τους κανόνες όταν κάτι δεν του αρέσει, όταν οι κανόνες είναι σαφείς, κατάλληλοι για την ηλικία και έχουν τεθεί εκ των προτέρων.

• Αποφεύγοντας να προσπαθείτε να απομακρύνετε κάθε δυσάρεστο συναίσθημα.

• Αναγνωρίζοντας πρώτα το συναίσθημά του και στη συνέχεια βοηθώντας το να σκεφτεί τι μπορεί να κάνει από εδώ και πέρα.

• Παραμένοντας δίπλα του όταν δυσκολεύεται να αποδεχτεί ένα όριο. Το όριο μπορεί να παραμένει σταθερό, ενώ ο γονέας παραμένει διαθέσιμος να βοηθήσει το παιδί να αντέξει την απογοήτευση που αυτό προκαλεί. Το μήνυμα δεν είναι ‘‘Είμαι απέναντί σου επειδή υπάρχει αυτό το όριο’’, αλλά ‘‘Είμαι μαζί σου και θα σε βοηθήσω να περάσεις μέσα από αυτή τη δύσκολη στιγμή, ακόμη κι όταν το όριο παραμένει’’.

• Λειτουργώντας και οι ίδιοι ως πρότυπο στη διαχείριση της ματαίωσης. Τα παιδιά παρατηρούν πώς αντιδρούμε όταν κάτι δεν πηγαίνει όπως θα θέλαμε, όταν χρειάζεται να περιμένουμε ή όταν κάνουμε ένα λάθος. Όταν βλέπουν έναν ενήλικα να αναγνωρίζει τη δυσκολία του, να ρυθμίζει την αντίδρασή του και να συνεχίζει, μαθαίνουν σταδιακά ότι η απογοήτευση είναι ένα συναίσθημα που μπορούμε να αντέξουμε χωρίς να χρειάζεται να το απομακρύνουμε αμέσως.

Μην βιάζεστε να δώσετε τη λύση

Είναι απόλυτα φυσικό να θέλουμε να διευκολύνουμε τα παιδιά μας όταν δυσκολεύονται. Ωστόσο, όταν επεμβαίνουμε πολύ γρήγορα, τους στερούμε την ευκαιρία να ανακαλύψουν τις δικές τους δυνατότητες.

Δεν χρειάζεται να αφήνουμε ένα παιδί μόνο απέναντι στη δυσκολία. Χρειάζεται όμως, πριν δώσουμε εμείς τη λύση, να του αφήσουμε λίγο χρόνο να σκεφτεί, να δοκιμάσει και να πειραματιστεί. Ακόμη κι αν δεν τα καταφέρει αμέσως, η ίδια η διαδικασία της προσπάθειας είναι πολύτιμη.

Οι εμπειρίες στις οποίες το παιδί συμμετέχει ενεργά στην επίλυση ενός προβλήματος μπορούν να ενισχύσουν την αίσθηση ότι είναι σε θέση να αντιμετωπίζει τις δυσκολίες της καθημερινότητας. Και αυτό συμβάλλει σημαντικά στην ενίσχυση της αυτοεικόνας του.

Δοκιμάστε, για παράδειγμα, να:

• Το ρωτήσετε: ‘‘Εσύ τι πιστεύεις ότι θα μπορούσαμε να κάνουμε;’’ πριν δώσετε την απάντηση.

• Του δώσετε χρόνο να δοκιμάσει δύο διαφορετικές λύσεις όταν κάτι δεν λειτουργεί.

• Το υποστηρίξετε με ερωτήσεις και μικρές υποδείξεις, αντί να κάνετε εσείς αυτό που δυσκολεύεται να κάνει.

Καμία από αυτές τις δεξιότητες δεν αποκτάται μέσα σε μία ημέρα. Χρειάζονται χρόνο, επανάληψη και πολλές μικρές ευκαιρίες μέσα στην καθημερινότητα.

Ένα παιδί δεν αποκτά εμπιστοσύνη στις δυνατότητές του επειδή του λέμε συνεχώς ότι μπορεί. Την αποκτά όταν έχει ζήσει αρκετές εμπειρίες μέσα από τις οποίες διαπιστώνει ότι, στη δυσκολία, είναι ακόμα αποδεκτό από τον γονέα, αλλά και ότι μπορεί να προσπαθήσει, να δυσκολευτεί, να ζητήσει βοήθεια όταν τη χρειάζεται και τελικά να τα καταφέρει.

Σημείωση: Το άρθρο έχει ψυχοεκπαιδευτικό χαρακτήρα και βασίζεται σε επιστημονικά δεδομένα, αλλά και στην κλινική εμπειρία της ψυχολόγου. Δεν υποκαθιστά την εξατομικευμένη συμβουλευτική διαδικασία. Στόχος του είναι να συμβάλει στην κατανόηση του τρόπου με τον οποίο οι καθημερινές εμπειρίες και η στάση των γονέων μπορούν να επηρεάσουν την ανάπτυξη της εμπιστοσύνης του παιδιού στις δυνατότητές του, αλλά και να αποτελέσει αφορμή για προβληματισμό και αναζήτηση διαφορετικών τρόπων επικοινωνίας και αλληλεπίδρασης με το παιδί.

Αν ένας γονέας αισθάνεται ότι, παρά την προσπάθειά του, δυσκολεύεται να διαχειριστεί καταστάσεις γύρω από την εικόνα που έχει το παιδί για τον εαυτό του, την αίσθηση ικανότητάς του ή να βρει τρόπους που ανταποκρίνονται στις ανάγκες του παιδιού του, η εξατομικευμένη υποστήριξη από ειδικό ψυχικής υγείας μπορεί να βοηθήσει στην καλύτερη κατανόηση της κατάστασης και στην αναζήτηση κατάλληλων τρόπων διαχείρισής της.

Με σεβασμό,

Μαυρογόνατου Σταυρούλα

Ψυχολόγος- Ψυχοθεραπεύτρια (Εκπ.) | M.Sc Ειδική Αγωγή και Εκπαίδευση | Πιστοποιημένη Εκπαιδεύτρια P.E.T.

Ψυχοθεραπεία - Συμβουλευτική Γονέων - Ομάδες Γονέων "Εργαστήριο Αποτελεσματικού Γονέα"

Ενδεικτική Βιβλιογραφία

Πρεκατέ, Β. (2014). Πρόγραμμα αυτοεκτίμησης για παιδιά: Αυτοεκτίμηση, εκπαίδευση αξιών, προετοιμασία για την επαγγελματική ζωή (2η έκδ.). Αθήνα: Βήτα Ιατρικές Εκδόσεις.

Alexander, J. J., & Dissing Sandahl, I. (2017). Γιατί οι Δανοί μεγαλώνουν τα πιο ευτυχισμένα παιδιά στον κόσμο. Διόπτρα

Blair & Raver (2015) — School Readiness and Self-Regulation: A Developmental Psychobiological Approach

Lin et al. (2023) — The Relationship of Parent Support and Child Emotional Regulation to School Readiness